Istoričar doktor Redžep Škrijelj ne sumnja da su Dubrovčani dolazili i mnogo ranije, nego što se prvi put i pominje Novi Pazar.
Profesor dr Redžep Škrijelj
“Najstariji pomen Novog Pazara datira iz 1461. godine, ali ako napravimo paralelu sa 1394. godinom, vidimo da su Dubrovčani, kao izuzetno sposoban trgovački narod i organizovana državna zajednica, odnosno Dubrovačka republika, imali svoje trgovačke kolonije na putu od Dubrovnika ka Nišu”, naglasio je u razgovoru za Sto plus radio.
Prema njegovoj oceni, dve najznačajnije destinacije na tom putu su bili Trgovište, čije ostatke imamo nekih osam kilometara od današnjeg Novog Pazara–Jeni Pazara, kako ga je nazvao njegov osnivač Ishak-beg Ishaković.
“Dubrovčani su obeležili značajan period razvoja Novog Pazara, koji je od 15. do 18. veka bio važno čvorište puteva, trgovački i zanatski centar. To je bio „zlatni period Novog Pazara“, koji se protezao sve do Velikog rata 1689. godine, kada je grad ozbiljno stradao tokom povlačenja austrijske vojske”, pojasnio je Škrijelj.
Činjenica je da mnogi putopisci pominju postojanje tadašnje “velike” dubrovačke kolonija, što bi trebalo da znači da je svakako ona nastajala u nekom dužem prethodnom periodu.
Kolonija je, dodaje profesor, imala važnu ulogu i u kasnijem razvoju i obnovi Novog Pazara, jer su dubrovački trgovci “značajno doprineli finansijskom oporavku grada kada se, nakon velikih požara i razaranja, grad morao ponovo izgraditi”.
Škrijelj je naglasio da njihove (Dubrovčana) kolonije nisu bile velike, ali da su bile veoma važne za ukupan život grada u to vreme.
“Iako nemamo sigurnih fizičkih tragova, realno je da se može reći da je tu postojalo i dubrovačko groblje, mada se ne zna tačno gde”, pojasnio je.
Istorijski dokumenti navode da je nakon austrijsko-turskog rata 1737–1739, Novi Pazar bio zapaljen i uništen, a umesto Dubrovčana se uskoro u blizini tvrđave sve češće viđaju Jevreji.
“Ako znamo da je pored reke Raške postojala jevrejska, možda je tu postojala i neka dubrovačka mahala. U istoriografiji nemamo precizne podatke gde su Dubrovčani tačno živeli, ali se može pretpostaviti da je to bilo u blizini tvrđave, na mestu gde su kasnije, tokom 18. veka, živeli Jevreji poznati po trgovini i zanatstvu”, navodi profesor.
On je ocenio da smo, “zahvaljujući Dubrovčanima, toj maloj i uticajnoj zajednici”, kroz knjigu „Dubrovnik i Turska“, Vuka Vinavera, dobili mnogo dodatnih istorijskih podataka i o samo Novom Pazaru.
Arhivski savetnik i dobar poznavalac pisanih dokumenata na području Novog Pazara, doktor Hivzo Gološ naglašava da se najveći deo “građe” može naći samo i dubrovačkim arhivama, ali da se ne tako malo informacija o Dubrovčanima nalazi u naučnim radovima ovdašnjih istraživača.
Arhivski savetnik dr Hivzo Gološ
“Tu (u raznim monografijama) imamo opšte podatke o stanovništvu na novom području: o njihovom broju, načinu odevanja, obuvanja, etničkom sastavu stanovništva i njihovim osobinama”, naglasio je.
Dodaje da se i u drugim dokumentima mogu pronaći evidencije o kretanju ljudi i robe na relaciji Dubrovnik–Sandžak, o boravku u tom gradu, iz kojih se stiče jasan uvid o tome čime su se bavili, šta su donosili kao ponudu za naše područje, odnosno ono čega je ovde nedostajalo.
“Dubrovčani su najčešće trgovali svilom i svilenim proizvodima,u manjim količinama i vinom. Odavde su najčešće odnosili med, medovinu i druge pčelarske proizvode – mleč, med u saću, bez saća i slično. Sve to imamo u dokumentima”, rekao je Gološ.
On je ukazao na podatak da je najveći broj dubrovačkih trgovaca stalno bio u karavanskom pokretu, zbog čega i nemamo pouzdane podatke o njihovim naseobinama.
“U tom slučaju bili su smešteni u takozvanim karavan-sarajima, gde su imali razne povlastice i gde su bili zaštićeni od lokalnog stanovništva. Jer, kao i svuda u ta vremena, bilo je i onih koji su pokušavali da ih opljačkaju, prevare i slično, pa su karavan-saraji služili i kao bezbedna mesta za boravak”, naglasio je.
Gološ kao dobar izvor podataka navodi i treću vrstu dokumenata, nastalih tokom sudskih postupaka, i iz kojih do detalja vidimo kako su rešavali sporove, kako su sklapali ugovore, dogovore i sporazume.
“Postoje i dokumenti koji se odnose na odnose između Osmanskog carstva i Dubrovačke Republike. Njihov knez (dubrovački) je prihvatao razgovore, saradnju, dogovore i sporazume s Osmanlijama, a s druge strane i sultani su imali svoje kancelarije – četiri sultana iz 15. i 16. veka imali su kancelarije u Istanbulu i u Dubrovniku”, dodaje Gološ.
On je pojasnio da je kroz takvu vrstu dokumenata nastala neka vrsta “paralelne komunikacije”, po kojoj je svaki dokument koji bi došao na osmanskom (staroturskom), istovremeno bio prevođen i na neki od balkanskih jezika.
Time je postignuta važna situacija- da su dokumenti očuvani na jednom mestu, na jednom papiru, što je omogućilo istraživačima iz oblasti jezika, ekonomije ili privrede da lakše sagledaju tadašnji ceo društveni sistem, koji se proteže sve do kraja 19. veka.
Ipak, činjenica je da ni do danas nije pronađeno groblje na kojem su Dubrovčani sahranjivani.
“Postoji nekoliko zapisa hroničara Mustafe Hodžića, koji o tome govori na ozbiljan način. On je detaljno opisao etnički sastav stanovništva na ovom području: Dubrovčane, Jevreje Sefarde, hrišćane (pravoslavce i katolike) i muslimane, opisuje Turke i Bošnjake…. On daje vrlo precizne podatke o etničkom sastavu, načinu odevanja, ishrane, obuvanja i sličnog. Hodžić je, za razliku od ostalih hroničara tog vremena, u jednom svojem radu na pedesetak stranica opisao i razna groblja. Međutim, on ne ulazi u sistem sahranjivanja, već samo beleži gde su ta mesta postojala”, rekao je Hivzo Gološ.
SLUŠAJ EMISIJU
Radio emisija i tekst nastali su po projektu Sto plus radija “Komšije kojih više nema“. Projekat je sufinansiran iz budžeta Ministarstva informisanja i telekomunikacija za 2025. godinu.
Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne odražavaju i stavove organa koji je dodelio sredstva.
