Ne postoje precizni podaci koliko ih je takvih u ovom trenutku, a historičari smatraju da neki od njih datiraju i iz 15. i 16. vijeka.

Svi se slažu da su stari nišani svojevrsni spomenici od neprocjenjivog značaja za kulturno naslijeđe ovog grada i Sandžaka, jer svijedoče o bogatoj historiji ovog dijela Srbije i ljudima koji su ovdje nekada živjeli.

Ipak, iako kao takvi zaslužuju posebnu brigu i pažnju, u većini slučajeva su zapostavljeni, neograđeni, nerijetko ih nesavijesni sugrađani uklanjaju kako bi obezbijedili grobno mjesto, a dešava se da najljepši među njima naprosto nestaju i niko ne zna gdje završavaju.

Osim toga, savremene generacije postavljanjem nišana koji ni ne podsećaju na nekadašnje, kidaju i poslednje veze i sa tradicijom.

“Nikada nije bio slučaj da se radi munara na nišanu, a to sada imamo. Miješaju se muški i ženski nišani, često su isti, što nekada nije bio slučaj. Nekada ste mogli sa nišana i sa nožnog nišana da prepoznate o kome se radi i iz kog vremena potiče”, ocijenio je arheolog Adnan Muftarević za radio Sto plus.

Historijske činjenice

Starih nišana najviše ima na Velikom i groblju Gazilaru, a najstariji pouzdan podatak o novoparskim mezajrima ostavio je izvesni francuski putopisac, koji o njima piše 1611. godine.

Naziv Gazilar u prevodu znači groblje heroja, a vjeruje se da ga stekao po izginulim braniocima Novog Pazara tokom Austro-ugarskog rata od 1683-1699 godine.

“U slučaju mezarja na kojem se i dalje vrši inhumacija imate problem, kao što imamo u Novom Pazaru, mješaju se stari i novi nišani. Ne treba zaboraviti da su stari nadgrobni spomenici ili nišani, kulturno-historijski spomenici koji nam govore o jednom prošlom vremenu i sem što su arhitektonska zdanja oni su i literarna. Znamo o kome se radi, znamo koja mu je titula bila, je li muško, žensko, dijete, udata žena, djevojka, mladić“, rekao je Muftarević.

Pojašnjava i da najstariji datirani nišani potiču iz 15 vijeka-karaterišu ih isklesani turbani, često ih nazivaju i skopski nišani, po mestu gde je vađen mermer za njihovu izradu.

“Već početkom 16. vijeka nišani dobijaju i natpise, tako da znamo o kome se radi. U 17. i 18. vijeku počinje da se pravi prava sistematska analiza nadgrobnih muslimanskih spomenika. U 19. stoleću imamo sve vrste titulara i sve vrste zanimanja i onoga što nosi svaki merhum ili svaki preminuli čovjek sa sobom. Imamo derviške nišane, ulemanske, aginske, begovske, pašanske i sve to vidimo i ovde na starom mezarju Gazilar”, rekao je Muftarević.

Pravna zavrzlama

Novopazarska groblja su pod zaštitom Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Kraljevu, međutim koliko je nejasan status ovih mezarja ukazuje činjenica da su nas tamo na pitanje “da li i šta konkretno rade na zaštiti nišana na muslimanskim grobljima u Novom Pazaru uputili na Republički zavod u Beogradu, jer, kako su rekli, oni “nisu prava adresa za ovu emisiju”.

Direktorka Republičkog zavoda za zaštitu spomenika Dubravka Đukanović slaže se da je “nedopustivo” da stari nišani netragom nestaju, tvrdi da njihovom zaštitom treba da se bavi kraljevački zavod, ali dodaje da se moraju i pravno definisati nadležnosti u toj oblasti.

Lokalnim grobljima gazduje JKP “Gradska čistoća“, čiji osnivač je grad Novi Pazar.

Gradonačelnik Nihat Biševac kaže da će lokalna samouprava dati punu finansijsku podršku u zaštiti ovih kulturno- historijskih spomenika.

“Mi imamo obavezu za buduće generacije da sačuvamo te nišane i u narednom periodu sigurno ćemo raditi na tome sa muzejom ’Ras’ i ’Gradskom čistoćom’. Odradićemo to u narednom periodu i sigurno zaštiti ove kulturno- historijske spomenike. Mi smo već razgovarali, krenula je inicijativa, treba da se krene u mapiranje, da vidimo koliko trenitno imamo onih koji imaju kulturno-istorijski značaj, jer sigurno da svi nemaju podjednaku vrijednost. Nakon toga krećemo sa obnovom i njihovom zaštitom”, rekao je Biševac našem radiju.

U JKP “Gradska ćistoća“ kažu da obzirom na njihove kapacitete oni nemaju sredstava i stručnih kadrova koji bi mogli da se aktivnije uključe u  restauriranje starih nišana, već da je za to potrebno da se uključe lokalne i državne više instance.

“Ono što mi tehnički možemo da radimo su održavanje, kopanje posmrtnih ostataka, svakodnevno odnošenje smeća, a za sve ostalo bi trebale da se uključe veće instance. U par navrata je i pokazivana inicijativa, dolazili su ljudi iz muzeja u Sarajevu koji se bave tim delatnostima i razne NVO, kao što je Kulturno edukativna organizacija Tenvir”, kaže tehnički direktor ovog preduzeća Dino Skenderović.

On tvrdi da radnici Čistoće ne uklanjaju stare nišane, već da se sporadično dešavalo da oštećene prebace u njihov magacin, gde ih čuvaju za eventualnu restauraciju.

Bošnjačke institucije: Čuvamo ono što mi možemo

Hajro Tutić iz Islamske zajednice u Srbiji podseća da oni nemaju ingerenciju nad čuvanjem i održavanjem grobalja, još od 80- tih godina, kada im je ovo pravo oduzeto Zakonom o sahranjivanju umrlih.

“Mi se trudimo kolimo možemo da očuvamo identitet tih starih nišana, mezarja, tamo gdje možemo i gdje gazdujemo, a to su dvorišta džamija. Preko 90 odsto starih džamija, a njih je 17 u Novom Pazaru, ima svoje dvorište, svoje hareme i svaka ima neke nišane. Kada bi se nama vratila groblja, da mi sa njima upravljamo, ne samo da bi sačuvali stare, nego bismo uticali da se prave nišani sa vjerskim karakterom, sa obeležjima islama, ne bismo dozvolili ovu šarolikost koja postoji na našim grobljima. Mi nemamo ništa protiv bilo čije kulture i tradicije, ali nam je stalo da očuvamo tradiciju islama”, kaže Tutić.

Nihad Dervišević iz Islamske zajednice Srbije pojašnjava da su Osmanlije u dvorištima džamija ukupavali onoga kome su hteli da ukažu posebnu čast.

“Mi kao IZ, shodno našem ustavu, dužni smo baviti se čuvanjem džamija, njenih vakufa, dvorišta i sve što prati te objekte. Ono koliko je u našoj moći mi se trudimo da radimo i očuvamo ove nišane, kako tako što ćemo ih čistiti, redovno održavati, ali i ne dozvoliti nipošto da se oni poruše ili dožive svoj nestanak. Ovi nišani su veliko kulturno istorijsko naslijeđe, velika baština koju treba čuvati. Oni su memorija ovog grada, svjedoci vremena u kome se živjelo i zbog svega toga nastojimo, koliko je u našoj moći, da ih očuvamo”, rekao je Dervišević.

Potpredsjednik Bošnjačkog nacionalnog vijeća Fuad Baćićanin smatra da su stari nišani čuvari i temelji života i postojanja na ovim prostorima.

“Posebno zabrinjava stanje na dva velika groblja, na Velikom groblju i Gazilaru, gdje je starih nišana sve manje. Neki imaju veličanstvene i zadivljujuće oblike, koje je što hitnije potrebno konzervirati i sačuvati od daljeg propadanja. Mi smo osnovali Zavod za kulturu sandžačkih Bošnjaka, koji na žalost još uvijek nije dobio nadlježnosti koje je tražio, ali svakako pratimo, pokrećemo i podrška smo svim projektima očuvanja kulturno- historijskih spomenika sandžačkih Bošnjaka”, rekao je Baćićanin.

A. Bajrović

Tekst i emisija su nastali u okviru projekta “Nišani- kulturna baština Sandžaka”, koji je sufinansiralo Bošnjačko nacionalno vijeće.

Komentari (0)

Leave a Reply

Your email address will not be published.