On je u emisiji “Komšije kojih više nema” pojasnio da su najčešće dolazili sa Kosova, razvijajući trgovinu između gradova Sandžaka i Kosova.
“Njihov boravak ovde bio je kratak i brojčanost mala, a retki su oni koji su se trajno naselili. Ratovi i nepovoljna klima doveli su do toga da su gotovo nestali bez traga”, najkraća je moguća priča o njihovom bistvovanju u Novom Pazaru.
Istoričar, profesor dr Redžep Škrijelj, slaže se sa kolegom da je o Čerkezima u lokalnom arhivu, “na žalost”, ostalo veoma malo pisanih tragova, dodajući da su se istoričari u Srbiji i drugim zemljama, “ipak”, bavili i ovom manjinskom zajednicom.
“Reč je o jednom progonjenom, vojničkom narodu. Naime, 21. maja 1864. godine, nakon što nisu mogli da se usaglase sa carskom Rusijom da pređu preko reke Kuban, istorijski izvori kažu da su pokušali da se presele sa svojim porodicama i imanjem. Verovatno je carska Rusija osećala da oni mogu predstavljati opasnost za carstvo, pa su se oni dali u egzodus. Taj egzodus je bio izuzetno težak i između ostalog, doveo ih je i na Balkan”, pojasnio je profesor Škrijelj.
On je naveo da istorijski podaci navode da su Čerkezi, za vreme postojanja Osmanskog carstva, često bili pripadnici policije, odnosno elitne garde.
“Planirano je bilo da se u Bosni i Hercegovini naseli oko 500.000 Čerkeza. Međutim, slučaj je hteo da se oko 400.000 njih raseli širom Osmanskog carstva. Od toga je oko 40.000, otprilike, razmešteno na Balkanu, s ove strane reke Dunava. Smatra se da ih je najviše bilo naseljeno, osim u današnjoj severnoj Grčkoj, u nekim delovima bugarskog Podunavlja, današnjoj Severnoj Makedoniji, zatim na Kosovu i, negde do 1878. godine, i u Srbiji”, rekao je dr Škrijelj.
Profesor i arhivski savetnik Hivzo Gološ naglašava da u arhivima o Čerkezima postoje tek fragmentarni, slučajni, podaci, najčešće onih iz periodičnih popisa stanovništva.
“Ono što ih posebno vezuje za istorijske izvore jeste činjenica da se najčešće pominju kao pacijenti. U vreme teških zaraza, poput kolere i žutice, bolnice su im uglavnom uskraćivale lečenje zbog straha od širenja bolesti. Čak i Bolnica Aguševića, osnovana 1808. godine, primila ih je tek u retkim slučajevima”, rekao je Gološ.
On naglašava svojevrstan paradoks, da su upravo oni koje u vreme masovnijih zarazanih bolesti nisu primali u bolnice, u ovaj kraj doneli znanje o melemima i lekovima, često rizikujući živote da bi pomagali drugima.
Gološ je u arhivu naišao na zanimljiv dokument među nemačkim izveštajima iz perioda 1941–1944. godine, tokom okupacije Novog Pazara.
“Oni su posmatrali fizionomiju domicilnog stanovništva, pa su za Čerkeze zapisali da su visoke konstitucije, odnosno da su vojno sposobni muškarci visoki oko 190 centimetara. Ipak, prema zapisima istraživača, klima Novog Pazara im nije odgovarala, pa su se tu zadržali svega nekoliko decenija.”, navodi dr Gološ.
Danas, njihovo prisustvo u Novom Pazaru može se prepoznati tek u retkim arhivskim beleškama i ponekoj porodičnoj fotografiji.
Slušajte emisiju
Radio emisija i tekst nastali su po projektu Sto plus radija “Komšije kojih više nema“. Projekat je sufinansiran iz budžeta Ministarstva informisanja i telekomunikacija za 2025. godinu.
Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne odražavaju i stavove organa koji je dodelio sredstva.
