Novopazarski arhiv beleži njihovo prisustvo u trgovini, verskim ustanovama, porodičnim vezama i bankarskom sistemu, za koje arhivski savetnik i profesor dr Hivzo Gološ ističe da su odnosi sa lokalnim stanovništvom bili promenljivi, ali uvek značajni.
“S jedne strane beležimo periode dobrih odnosa, razvoja trgovine, naseljavanja i opšte privredne aktivnosti u ovom području. S druge strane, Dubrovčani su često bili žrtve pljački na putu između Dubrovnika i Novog Pazara. Kada bi se takvi incidenti dogodili, ostavljali bi pisane tragove – žalbe i izveštaje – koji su deo arhivske građe, od srednjeg veka, preko ranog novog veka, pa sve do 20. veka”, pojasnio je Gološ.
Dubrovčani su na ovom prostoru imali značajnu ulogu. S jedne strane su doprineli razvoju lokalnog stanovništva, a s druge razvijali međusobnu trgovinu – uvozili su svilu i svilene proizvode sa Zapada, dok su iz Novog Pazara izvozili poljoprivredne proizvode, suhomesnate proizvode, med i medovinu. Trgovina medom i medovinom bila je naročito razvijena – izvozili su je u Dubrovnik, a zauzvrat dobijali svilu.
Još jedan oblik međusobnih odnosa bio je porodični. Dubrovčani su često ulazili u rodbinske veze s lokalnim stanovništvom, ali se tada postavljalo pitanje verskih razlika – kako ih prevazići i rešiti.
Verski život Dubrovčana bio je organizovan oko katedrale (u današnjem Gradskom parku, za koju se zna da je postojala, ali ne i tačna lokacija). U zavisnosti od broja vernika, katedrala bi bila proglašavana biskupijom, a ponekad i nadbiskupijom. Biskupija okuplja vernike iz određenog kraja, dok nadbiskupija obuhvata više biskupija i ima viši hijerarhijski rang.
Naseljavanje Dubrovčana bilo je najčešće u blizini banaka, katedrala i pijaca. U Novom Pazaru su bile prisutne tri banke – Novopazarska banka, Jevrejska banka i Osmanlijska privredna banka. Dubrovčani su sarađivali i sa Jevrejima, prvenstveno zbog trgovačkih i bankarskih poslova. Bankarski sistem je bio posebno važan – omogućavao im je da bezbedno deponuju i podižu novac, što je bio ključan faktor za njihovu privrednu aktivnost.
Novi Pazar je u osmanskom periodu bio važan trgovački i vojni centar. Dolaskom srpske vojske i formiranjem Kraljevine Srbije, grad postaje prepoznat kao urbano naselje. Od Balkanskih ratova, preko Prvog svetskog rata, pa sve do međuratnog perioda, Dubrovčani su nastavili da ostavljaju značajan trag u privredi, društvenom i verskom životu ovog kraja, iako u sve manjem broju.
“Njihovo prisustvo potvrđuju brojni dokumenti: povelje i hrisovulje iz srednjeg veka, a kasnije i osmanski berati. Gotovo da nije bilo osmanskog sultana koji nije ostavio pisani trag o Dubrovčanima u ovom regionu. Zanimljiva je i pojava dvojezičnih dokumenata – pisani su na osmanskom jeziku (harfovima), ali i ćirilicom ili bosančicom. Prilikom interpretacije ovih dokumenata, važno je voditi računa o jeziku i ne podleći proizvoljnom tumačenju arhivske građe”, naglasio je dr Gološ.
U Istorijskom arhivu nalazi se šest kutija dokumenata koji svedoče o trgovini između Dubrovnika i Novog Pazara, u periodu osmanske vlasti. U jednoj kutiji nalazi se oko 2.000 dokumenata – ukupno je sačuvano između 10.000 i 12.000 originalnih zapisa.
Na pitanje da li su Dubrovčani u srednjem veku mogli da pošalju karavan iz Novog Pazara u Istanbul i tamo preuzmu robu bez gotovine – odgovor je: da, ali samo u vreme ratova.
“U vreme mira, roba se plaćala u gotovini, iz ruke u ruku. Bankarski sistem je naročito procvetao u drugoj polovini 19. veka, ali je veliki deo dokumentacije uništen tokom ratova i istorijskih previranja”, naglasio je sagovornik Sto plus radija.
Očuvani su dokumenti koji svedoče o učestvovanju Dubrovčana, Jevreja, Novopazaraca, Osmanlija, Bošnjaka, pa čak i Roma u bankarskom i privrednom životu. Nažalost, mnogo toga je nestalo zbog „zuba vremena“.
Na pitanje o broju Dubrovčana u ovom regionu – najviše ih je bilo u drugoj polovini 16. veka pa sve do početka 19. veka.
“Tokom 17. i 18. veka dolazili su u većim grupama. Ako analiziramo popise, vidimo da je broj katolika – što najčešće znači Dubrovčana – varirao. U samom Novom Pazaru ih je bilo do 200, a u širem srezu i do 500, u zavisnosti od perioda i broja ratova. Najveći pad broja Dubrovčana beleži se u drugoj polovini 18. veka, kada kolonija privremeno nestaje, katedrala gubi značaj, a bankarski sistem slabi”, rekao je Hivzo Gološ.
Preslušajte radio emisiju
Radio emisija i tekst nastali su po projektu Sto plus radija “Komšije kojih više nema“. Projekat je sufinansiran iz budžeta Ministarstva informisanja i telekomunikacija za 2025. godinu.
Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne odražavaju i stavove organa koji je dodelio sredstva.
