“Njihovo prisustvo beleži se još u osmanskim dokumentima iz 17. veka, dok su sefardski Jevreji u 19. veku činili značajnu zajednicu od preko 230 članova, okupljenih u oko 67 porodica”, potvrdio je u razgovoru za Sto plus radio arhivski savetnik i profesor dr Hivzo Gološ.
“Ako znamo da su tri četvrtine područja Novog Pazara u Osmanskom carstvu bile vakufska imovina, ostajala je ona jedna četvrtina u vlasništvu aga i begova. Upravo sa njima Jevreji najviše sarađuju, a njihova imovina se širi. Upravo zbog te ekonomske moći i Osmansko carstvo ih je rado prihvatilo u celini. Bez obzira odakle su došli i u kojem delu carstva su živeli, Jevreji su imali zaštićenu imovinu život. Dokumente o tome imamo u sidžilima iz 1766. i 1768. godine”, rekao je Gološ.
Posebno je značajno da su imali svoju banku, ali i većinsko vlasništvo u tadašnjoj Novopazarskoj banci. Njihov kapital je bio uključen u važne projekte za grad, među kojima se izdvaja finansiranje puta Novi Pazar–Tutin 1934. godine.
Zahvaljujući njihovim ulaganjima, put je završen i povezao Deževski i Štavički srez sa centrom grada, što je ostalo upamćeno kao primer koliko je ova zajednica bila važna za ekonomski razvoj Novog Pazara.
Istoričari i arhivari su ih zabeležili, ne samo kroz trgovinu i privredu, već i kroz kulturni i društveni život grada.
Jevrejska zajednica bila je posebno naseljena u centralnim gradskim ulicama, među kojima se izdvaja Svetosavska, nekada prepoznatljiva po brojnim jevrejskim porodicama.
Njihovo prisustvo vidljivo je i u Isa-begovom hamamu, gde je arheološki potvrđen deo namenjen isključivo jevrejskim obredima – posebna kada za ritualna kupanja.
“Jevreji u Novom Pazaru sačuvali su deo svog identiteta kroz upotrebu hebrejskog pisma, ali i kroz jedinstvenu kombinaciju u pisanju. Ta posebnost u jeziku najbolje je vidljiva na nadgrobnim spomenicima, jer tu vidimo hebrejsko pismo, ćirilicu i latinicu, sve na istom nadgrobnom spomeniku”, pojasnio je profesor Gološ.
Radio emisija i tekst nastali su po projektu Sto plus radija “Komšije kojih više nema“. Projekat je sufinansiran iz budžeta Ministarstva informisanja i telekomunikacija za 2025. godinu.
Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne odražavaju i stavove organa koji je dodelio sredstva.
